چگونه مطالعات خلیج فارس در دانشگاه تهران ریشه دوانید/آبی به وسعت تاریخ

در سال ۱۳۸۵ با همراهی مدیریت دانشکده و همکاری دیگر استادان گروه تاریخ و با محوریت محمدباقر وثوقی، تدوین سرفصل‌ها و تأسیس گرایش «مطالعات خلیج فارس» در مقطع کارشناسی ارشد به سرانجام رسید.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: دهم اردیبهشت به این دلیل «روز ملی خلیج فارس» نام گرفت که یادآور بیرون‌رانده شدن پرتغالی‌ها از تنگه هرمز و سواحل جنوبی ایران در دوره صفوی است؛ رخدادی که با فرماندهی امام‌قلی‌خان و در زمان شاه عباس صفوی، نماد بازگشت حاکمیت ایران بر این آبراه شد. این نام‌گذاری در سال ۱۳۸۴ خورشیدی در تقویم رسمی ایران ثبت شد تا هم آن رویداد تاریخی گرامی داشته شود و هم بر نام تاریخی «خلیج فارس» تأکید شود.

در دو دهه اخیر، در واکنش به برخی تعرضات هویتی نسبت به خلیج فارس، علاوه بر واکنش‌های اجتماعی و فرهنگی، مجموعه‌ای از مطالعات و پژوهش‌های علمی در کشور شکل گرفته است. از انتخاب روز ملی خلیج فارس و افزودن به تقویم، تا برگزاری رویدادهای مرتبط با بزرگداشت روز ملی خلیج فارس و توجه به جایگاه این پهنه آبی در منظومه هویتی ایرانیان، مورد توجه جامعه دانشگاهی کشور بوده است. گروه تاریخ دانشگاه تهران نیز اهتمام ویژه‌ای به این موضوع داشته و دکتر محمدباقر وثوقی به‌عنوان یکی از اعضای جامعه علمی این دانشگاه نقش مهمی در پیشبرد این رویکرد ایفا کرده است.

در دهه هشتاد شمسی، با راه‌اندازی گرایش «مطالعات خلیج فارس» در مقطع کارشناسی ارشد در گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پژوهش‌های مرتبط با تاریخ و فرهنگ خلیج فارس به‌صورت علمی و روشمند پیگیری شد. در نتیجه این اقدام، طی نزدیک به دو دهه گذشته حدود دویست پایان‌نامه علمی در این حوزه نگاشته شده که سهم قابل توجهی در گسترش ادبیات علمی مرتبط با خلیج فارس داشته است. افزون بر این، صدها مقاله علمی دانشجویی در قالب فعالیت‌های آموزشی و کلاسی و نیز ده‌ها مقاله پژوهشی در نشریات علمی کشور منتشر شده است که همگی به شناخت دقیق‌تر و علمی‌تر خلیج فارس و مسائل تاریخی و سیاسی آن کمک کرده‌اند.

هرچند کارنامه مطالعات خلیج فارس در دانشگاه تهران حاصل تلاش جمعی استادان گروه تاریخ، پژوهشگران و مشارکت نهادهای علمی و فرهنگی مختلف است، اما بی‌تردید برنامه‌ریزی، تلاش و حضور مستمر محمدباقر وثوقی نقش محوری در شکل‌گیری و تداوم این فعالیت‌ها داشته است.

متولد لار، متمرکز بر تاریخ و جغرافیای خلیج همیشه فارس

محمدباقر وثوقی، در سال ۱۳۳۷ در شهر لار متولد شد. تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته تاریخ ادامه داد و مدرک کارشناسی را از دانشگاه تربیت معلم و کارشناسی ارشد و دکتری را از دانشگاه تهران دریافت کرد. او سال‌ها در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران به فعالیت آموزشی و پژوهشی پرداخت. او که پیش از آن تجربه فعالیت در وزارت آموزش و پرورش و برخی دانشگاه‌های دیگر را داشت، در سال ۱۳۸۰ به عضویت هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران درآمد.

وثوقی پیش از ورود به دانشگاه تهران نیز با نگارش رساله دکتری درباره خلیج فارس و انتشار کتاب‌ها و مقالات متعدد درباره کرانه‌ها و پس‌کرانه‌های این منطقه، در این حوزه شناخته شده بود. همچنین او بارها به‌صورت میدانی از سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس و جزایر آن بازدید کرده بود. در نهایت، در سال ۱۳۸۵ با همراهی مدیریت دانشکده و همکاری دیگر استادان گروه تاریخ و با محوریت دکتر وثوقی، تدوین سرفصل‌ها و تأسیس گرایش «مطالعات خلیج فارس» در مقطع کارشناسی ارشد به سرانجام رسید؛ اقدامی که زمینه گسترش پژوهش‌های دانشگاهی درباره تاریخ و فرهنگ این منطقه را فراهم کرد.

بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی وثوقی به مطالعه تاریخ خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن اختصاص دارد. او در پژوهش‌های خود به موضوعاتی مانند تاریخ بنادر جنوبی ایران، تحولات تجاری منطقه، جابه‌جایی کانون‌های بازرگانی، تاریخ هرمز و مناسبات خلیج فارس با سایر مناطق جهان از جمله چین پرداخته است. در میان آثار شناخته‌شده او می‌توان به کتاب‌هایی مانند «وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی» و «اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران» اشاره کرد که در جشنواره فارابی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، آثار و مقالاتی درباره موضوعاتی همچون مهاجرت اقوام در خلیج فارس، دزدان دریایی در این منطقه و بررسی اسناد تاریخی بندرعباس در فهرست پژوهش‌های او دیده می‌شود.

فعالیت‌های علمی وثوقی تنها به پژوهش‌های کتابخانه‌ای محدود نبوده و او در نشست‌ها و برنامه‌های علمی و فرهنگی مرتبط با خلیج فارس نیز حضور داشته است. برای نمونه، در برنامه‌ای که به مناسبت روز ملی خلیج فارس برگزار شد، از او به‌عنوان یکی از چهره‌های اثرگذار در مطالعات این حوزه یاد شد. در این برنامه او به مسائل و دشواری‌های زندگی مردم ساکن در سواحل این منطقه نیز اشاره کرده است. در میان موضوعات مورد توجه او در مقالات علمی، علاوه بر تاریخ خلیج فارس، مباحثی مانند تاریخ محلی جنوب ایران، روابط ایران و اسپانیا و تاریخ اجتماعی مناطق جنوبی کشور نیز دیده می‌شود.

از نظر جایگاه علمی، وثوقی را می‌توان از مهم‌ترین پژوهشگران معاصر در حوزه تاریخ خلیج فارس دانست. تمرکز اصلی تحقیقات او بر تاریخ بنادر، تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه هرمز، شهرهایی مانند میناب، تغییر مسیرهای تجاری و همچنین بررسی اسناد و نقشه‌های تاریخی مرتبط با این منطقه بوده است.

تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن

یکی از آثار مهم او کتاب «تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن» است. این کتاب اثری آموزشی ـ پژوهشی درباره تاریخ خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن به شمار می‌آید و در نسخه‌های منتشرشده برای رشته تاریخ حدود ۲۷۰ صفحه دارد. هدف اصلی کتاب بررسی تحولات تاریخی خلیج فارس از دوره‌های کهن تا دوره‌های متأخر با تمرکز بر پیوندهای سیاسی، اقتصادی و دریایی این منطقه است.

در این اثر، خلیج فارس تنها به‌عنوان یک محدوده جغرافیایی معرفی نمی‌شود، بلکه به‌عنوان فضایی برای تعامل تمدن‌ها، بنادر و شبکه‌های تجاری مورد بررسی قرار می‌گیرد. نویسنده در تحلیل خود علاوه بر تاریخ سیاسی، به جنبه‌های اقتصادی و دریانوردی نیز توجه کرده است. موضوعاتی مانند شکل‌گیری و اهمیت بنادر، تحولات قدرت‌های محلی، و روابط ایران با قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای از جمله مباحث مورد توجه در این کتاب هستند.

ساختار کتاب نیز به بررسی دوره‌های مختلف تاریخی خلیج فارس اختصاص دارد. در این چارچوب، تحولات منطقه از دوره‌های ایران باستان و دوره اسلامی تا دوران صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه بررسی می‌شود. همچنین نقش بنادر در تجارت دریایی و تغییرات در مسیرهای بازرگانی از محورهای مهم تحلیل در این اثر به شمار می‌آید. در تدوین این کتاب از منابع گوناگونی از جمله متون فارسی و عربی، اسناد تاریخی و نقشه‌های قدیمی و نیز برخی منابع اروپایی استفاده شده است.

این کتاب بیشتر برای دانشجویان رشته تاریخ و علاقه‌مندان به مطالعات خلیج فارس تهیه شده و در دانشگاه پیام نور نیز به‌عنوان منبع آموزشی مورد استفاده قرار گرفته است. از دیدگاه برخی معرفی‌ها و نقدها، اثر یادشده علاوه بر ارائه روایت تاریخی، تلاش می‌کند چارچوبی پژوهشی برای فهم جایگاه تاریخی خلیج فارس در ارتباط با سرزمین‌های همجوار ارائه دهد.

دیگر آثار محمدباقر وثوقی

در مجموع، آثار محمدباقر وثوقی در حوزه تاریخ خلیج فارس شامل مجموعه‌ای از کتاب‌ها و مقالات پژوهشی است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار»، «تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن»، «وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی»، «تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس: ملوک هرموز»، «دزدان دریایی در خلیج فارس»، «علل و عوامل جابه‌جایی کانون‌های تجاری در خلیج فارس»، «اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران»، «بررسی تاریخی، سیاسی و اجتماعی اسناد بندرعباس» و «تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران» اشاره کرد. بخش قابل توجهی از این آثار بر دوره‌های اسلامی و به‌ویژه تحولات دوره صفویه و پس از آن تمرکز دارند و در آن‌ها موضوعاتی مانند تجارت دریایی، مهاجرت اقوام، تاریخ بنادر جنوبی ایران و بررسی اسناد تاریخی مورد توجه قرار گرفته است.

ارج‌نامه او به صورت کتابی با نام «از کران تا کرانه، ارج نامه دکتر محمد باقر وثوقی» به کوشش و خواستاری رسول جعفریان، گودرز رشتیانی و شهرام یوسفی‌فر، با مقالاتی درباره خلیج فارس، تاریخ فرهنگ و تمدن تدوین شده توسط انتشارات نگارستان اندیشه و در سال 1403 منتشر شده است.

تحقیقات ژرف و زحمات پژوهشی و آموزشی دکتر وثوقی که همواره با دلسوزی‌ها و فداکاری‌های بی‌شمار همراه بوده، مجموعه‌ای از افتخارات و جوایز را برای او به ارمغان آورده است؛ که از آن جمله می‌توان به رتبه نخست جشنواره بین‌المللی فارابی برای کتاب وصف خلیج فارس در (۱۳۸۷)، جایزه جلال آل احمد برای کتاب علل و عوامل جابجایی کانون‌های تجاری در خلیج فارس (۱۳۹۰) برگزیده جشنواره آموزش دانشگاه تهران (۱۳۹۵) برگزیده سی و پنجمین دوره جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای کتاب اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران (۱۳۹۶) – به همراه دکتر منصور صفت (گل) و رتبه نخست نهمین دوره جشنواره بین المللی فارابی برای اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران (١٣٩٦) اشاره کرد.

منبع: خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency

چگونه مطالعات خلیج فارس در دانشگاه تهران ریشه دوانید/آبی به وسعت تاریخ

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ