«زیبای تنها»، کالبدشکافی پروژه زن در حکومت پهلوی

«زیبای تنها» نوشته محمود طلوعی، تنها روایت زندگی ثریا اسفندیاری، دومین همسر محمدرضا پهلوی نیست؛ بلکه تصویری از تناقض‌های دربار پهلوی در مواجهه با زنان ارائه می‌دهد.

یادداشت مهمان، طاهره ساکی: برای درک عمق فاجعه انسانی که بر ثریا اسفندیاری در زندگی با محمدرضا پهلوی گذشت، ابتدا باید پرده از بزرگ‌ترین پروژه‌های فریب‌افکنانه رژیم پهلوی با شعار حمایت از حقوق زنان برداشت. رژیمی که خود را «مترقی» می‌نامید و در شرح افتخاراتش، همواره با ژست‌های فمنیستی، «اعطای حق رأی به زنان» و تصویب «قانون حمایت خانواده» را به رخ می‌کشید. پروژه‌هایی که در باطن خود، نه یک دغدغه اصیل انسانی، بلکه استراتژی دو وجهی برای تحکیم دیکتاتوری و سرپوش نهادن بر خشونت‌های ساختاری بودند. «حمایت از زنان» در رژیم پهلوی در واقع یک مرز قاطع داشت: تا زمانی که زن در قامت یک ابژه زینتی، مُبلغی وفادار، یا یک رحم مطیع برای بازتولید نسل سلطنت عمل می‌کرد، عزیز و محترم بود …سرگذشت ثریا، تراژدی زنی‌ست که در این مرز، ابتدا به ویترین این پروژه دروغین بدل شد و سپس، به‌طرز وحشیانه‌ای توسط همان سیستم بلعیده شد.

کودتای ۲۸ مرداد؛ ملکه‌ای در میانه‌ آوار دموکراسی

ثریا در یکی از تاریک‌ترین مقاطع تاریخ ایران، یعنی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به کانون قدرت پرتاب شد. در بحبوحه بحران ملی شدن نفت و قدرت‌گیری دکتر مصدق، محمدرضا شاه که تا آستانه سقوط کامل پیش رفته بود، به همراه سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلیس، طرح براندازی دولت قانونی او را ریخت. در این میانه، ثریا بازیگری سیاسی نبود، بلکه یک مهره حیاتی در مهندسی افکار عمومی به شمار می‌رفت. طلوعی در این کتاب با دقت نشان می‌دهد که شاهِ متزلزل و وحشت‌زده، بر پیوند خود با ثریای «جوان، زیبا و اصیل(از تبار ایل بختیاری)» به عنوان نماد تداوم سلطنت تأکید می‌کرد. هنگامی که کودتای اولیه در ۲۵ مرداد شکست خورد شاه و ثریا با هواپیمایی کوچک از رامسر به بغداد و سپس به رم گریختند.

تصویر «شاه آواره» و «ملکه غمگین» بر صفحه اول روزنامه‌های جهان، به یک عملیات روانی تمام‌عیار بدل شد. این تصویر، چهره دیکتاتوری را که علیه نخست‌وزیر منتخب خود توطئه کرده بود، به قربانی‌ای مظلوم تغییر داد. ثریا ناآگاهانه به سپر انسانی و ویترینی از ظرافت و معصومیت برای رژیمی بدل گشت که در حال خیانت به قانون اساسی و آرای ملت بود. طلوعی این فرار را به عنوان نمایش یک «تبعید عاطفی» به تصویر می‌کشد. عکس‌های شاهِ سرگردان و همسر زیبا و غمگینش در هتل اکسلیسور رم، که بر صفحه اول روزنامه‌های جهان نقش بست، به سلاحی روانی در دست کودتاگران بدل گشت.

این تصویر، شاه را از یک دیکتاتور در حال فرار، به یک قربانی مظلومِ «اوباش خیابانی» (که به حامیان مصدق اطلاق می‌شد) تغییر چهره می‌داد. ثریا در این میدان، نقشی ناآگاهانه اما حیاتی ایفا کرد: او حس ترحم را برانگیخت و به کودتا چهره‌ای انسانی و رمانتیک بخشید. پس از موفقیت کودتای دوم در ۲۸ مرداد با سازماندهی CIA و MI۶ و سرازیر شدن پول‌های هنگفت برای خرید اوباش و سازماندهی نظامیان، شاه و ثریا پیروزمندانه به تهران بازگشتند. اما بازگشت پیروزمندانه به تهران پس از کودتای موفقیت‌آمیز ۲۸ مرداد، عاقبت شومی برای ثریا در پی داشت: او دیگر نه ملکه یک کشور، که زندانی دژی متکی به سرنیزه و دلارهای خارجی بود … و محکوم به زندگی در کنار پادشاهی که بقایش را مدیون خون‌ریزی بود و این خشونت بنیادین، منطق هر اقدام بعدی رژیم را شکل می‌داد.

زن‌بارگی سیستماتیک و تحمیل گناه ناباروری

در تمام این سال‌ها، شاه که بعدها ثریا را به دلیل «نازایی» طرد کرد، خود غرق در فساد اخلاقی و زن‌بارگی سیستماتیک بود. طلوعی، بدون تعارف، از روابط متعدد و آشکار شاه با زنان دیگر در دوره‌ قبل از شروع زندگی مشترک با ثریا پرده برمی‌دارد، همچنین به یک فقره از خیانت‌های او بعد از ازدواج با ثریا و با همسر فرانسوی یکی از درباریان اشاره می‌کند. اما فراتر از خیانت، دوگانه‌ بیمارگونه‌ای بود که بر ثریا تحمیل می‌شد. از یک سو، رسانه‌های تبلیغاتی، شاه را «پدر ملت» و خانواده سلطنتی را الگوی اخلاق معرفی می‌کردند و از سوی دیگر، خود شاه بیرون از کاخ به دنبال لذت‌جویی و هوسرانی با زنان زیبا (حتی زنان شوهردار) خلوت می‌کرد …و در اندرونی مادر و خواهرهایش، این لذت جویی ها را حق طبیعی شاه می‌دانستند، اما با گماردن جاسوس‌هایی در قالب ندیمه و خدمتکار ثریا را تمام وقت زیر نظر داشتند و همچنین او را تحت فشارهای طاقت‌فرسا برای آوردن ولیعهد قرار داده بودند.

منبع: خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency

«زیبای تنها»، کالبدشکافی پروژه زن در حکومت پهلوی

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ